Niedowidzenie, potocznie określane jako leniwe oko, należy do najczęstszych przyczyn obniżonej ostrości widzenia u dzieci. Może rozwinąć się wtedy, gdy w pierwszych latach życia mózg nie otrzymuje wystarczająco wyraźnego obrazu z jednego lub obojga oczu.
Problem często pozostaje niezauważony, ponieważ dziecko korzysta z lepiej widzącego oka i nie zdaje sobie sprawy, że obraz odbierany przez drugie oko jest gorszy. Samo oko może wyglądać prawidłowo. Niedowidzenie bywa więc wykrywane dopiero podczas badania wzroku.
Wczesne rozpoznanie zwiększa możliwości poprawy widzenia. Nie oznacza to jednak, że leczenie starszego dziecka zawsze jest bezcelowe. Sposób postępowania i możliwe efekty zależą między innymi od wieku, przyczyny, głębokości niedowidzenia i systematycznego stosowania zaleceń.
Czym jest niedowidzenie?
Definicja niedowidzenia, czyli leniwego oka
Niedowidzenie, nazywane również amblyopią, jest zaburzeniem rozwoju widzenia. Jedno oko, a rzadziej oboje oczu, nie osiąga oczekiwanej ostrości widzenia. Problem zwykle nie ustępuje od razu po założeniu prawidłowo dobranych okularów i może wymagać dalszego postępowania zaleconego przez specjalistę.
W pierwszych latach życia mózg uczy się interpretować informacje docierające z oczu. Jeżeli obraz przekazywany przez jedno oko jest stale mniej wyraźny albo oczy nie są ustawione prawidłowo, mózg może zacząć w większym stopniu korzystać z lepiej widzącego oka. Połączenia odpowiedzialne za widzenie w drugim oku nie rozwijają się wtedy prawidłowo.
Określenie „leniwe oko” jest potoczne i może być mylące. Dziecko nie ma wpływu na sposób, w jaki jego układ wzrokowy przetwarza obraz. Niedowidzenie nie wynika z braku wysiłku czy niechęci do patrzenia.
Czy niedowidzenie może dotyczyć obojga oczu?
Najczęściej niedowidzenie dotyczy jednego oka. Może jednak wystąpić również obustronnie, na przykład u dziecka z wysoką, nieskorygowaną wadą wzroku w obu oczach.
W takiej sytuacji mózg przez dłuższy czas otrzymuje nieostry obraz z obojga oczu. Może to ograniczać rozwój ostrości widzenia, nawet jeśli oczy wyglądają prawidłowo. Dlatego ocena widzenia powinna obejmować każde oko osobno.
Niedowidzenie a zez – najważniejsze różnice
Niedowidzenie i zez nie są tym samym zaburzeniem, chociaż mogą występować jednocześnie.
Zez oznacza nieprawidłowe ustawienie oczu. Jedno oko może odchylać się do nosa, skroni, góry albo dołu. Odchylenie może być stałe, okresowe, wyraźne lub trudne do zauważenia.
Niedowidzenie oznacza natomiast obniżoną ostrość widzenia wynikającą z nieprawidłowego rozwoju funkcji wzrokowych. Oko niedowidzące może być ustawione prawidłowo i wyglądać tak samo jak drugie.
Zez może prowadzić do niedowidzenia. Gdy oczy przekazują różne obrazy, mózg dziecka może zacząć tłumić informację pochodzącą z oka zezującego. Nie każde dziecko z zezem ma jednak niedowidzenie i nie każde dziecko z niedowidzeniem zezuje.
Przyczyny i rodzaje niedowidzenia u dzieci
Niedowidzenie refrakcyjne i różna wada wzroku w obu oczach
Jedną z częstych przyczyn niedowidzenia jest nieskorygowana wada wzroku. Problem może dotyczyć jednego oka albo obojga oczu.
Jeżeli wada jest znacznie większa w jednym oku, mózg otrzymuje z niego bardziej rozmazany obraz i zaczyna preferować drugie oko. Taka różnica w wadzie wzroku nazywana jest różnowzrocznością lub anizometropią.
Niedowidzenie może być związane z:
- nadwzrocznością,
- krótkowzrocznością,
- astygmatyzmem,
- dużą różnicą wady wzroku między oczami,
- wysoką, nieskorygowaną wadą w obu oczach.
Dziecko może nie zgłaszać trudności, ponieważ lepiej widzące oko pozwala mu wykonywać większość codziennych czynności.
Niedowidzenie zezowe
Niedowidzenie zezowe rozwija się, gdy mózg ogranicza wykorzystywanie obrazu pochodzącego z oka ustawionego nieprawidłowo. Mechanizm ten pomaga dziecku uniknąć nakładania się niezgodnych informacji wzrokowych, ale jednocześnie zaburza rozwój widzenia w oku zezującym.
Ryzyko zależy między innymi od rodzaju zeza, jego częstotliwości, wieku dziecka oraz tego, czy odchyla się zawsze to samo oko. Niedowidzenie i zez wymagają osobnej oceny. Poprawa ustawienia oczu nie zawsze oznacza automatyczną poprawę ostrości widzenia w oku niedowidzącym.
Niedowidzenie z pozbawienia prawidłowego bodźca wzrokowego
Ten rodzaj niedowidzenia rozwija się, gdy prawidłowy obraz nie może dotrzeć do siatkówki. Przyczyną może być między innymi:
- wrodzona zaćma,
- znaczne opadanie powieki zasłaniające oś widzenia,
- zmętnienie ośrodków optycznych oka,
- inne nieprawidłowości ograniczające dopływ światła do oka.
Niedowidzenie z pozbawienia bodźca może rozwijać się szybko, szczególnie u niemowląt. Wymaga pilnej oceny okulistycznej i ustalenia przyczyny problemu. W zależności od rozpoznania lekarz decyduje o dalszym leczeniu, a następnie o ewentualnym postępowaniu wspierającym terapię niedowidzenia.
Dlaczego układ wzrokowy dziecka nie rozwija się prawidłowo?
Rozwój widzenia rozpoczyna się po urodzeniu i jest szczególnie intensywny w pierwszych latach życia. Mózg potrzebuje wyraźnego, odpowiednio ustawionego obrazu z każdego oka.
Nieskorygowana wada wzroku, zez albo przeszkoda ograniczająca widzenie mogą zaburzyć ten proces. Im dłużej mózg otrzymuje niewyraźny obraz, tym większe może być niedowidzenie.
Nie należy jednak przyjmować jednej sztywnej granicy wieku, po której leczenie nie ma sensu. Największe możliwości wykorzystania plastyczności układu wzrokowego występują u młodszych dzieci, ale również starsze dzieci mogą odnieść korzyść z prawidłowo dobranego postępowania.
Objawy niedowidzenia u dzieci
Najczęstsze sygnały, które mogą zauważyć rodzice
Niedowidzenie może nie powodować żadnych wyraźnych dolegliwości. Niektóre zachowania dziecka powinny jednak skłonić rodziców do umówienia badania wzroku.
Należą do nich:
- zezowanie,
- częste mrużenie oczu,
- przymykanie albo zasłanianie jednego oka,
- przechylanie lub obracanie głowy podczas patrzenia,
- trudności z oceną odległości,
- problemy z łapaniem piłki i czynnościami wymagającymi widzenia przestrzennego,
- niechęć do zabaw wymagających precyzji wzrokowej,
- nietypowe zbliżanie twarzy do oglądanych przedmiotów,
- nieprawidłowy wynik badania przesiewowego.
Objawy te nie potwierdzają niedowidzenia, ponieważ mogą występować również przy innych zaburzeniach wzroku. Są jednak wskazaniem do dokładniejszego badania.
Dlaczego niedowidzenie może pozostać niezauważone?
Jeśli niedowidzenie dotyczy tylko jednego oka, dziecko może sprawnie funkcjonować dzięki drugiemu oku. Nie ma możliwości porównania swojego widzenia z widzeniem innych osób, dlatego zwykle nie informuje rodziców, że widzi gorzej.
Dodatkowo problem może nie powodować bólu, zaczerwienienia ani łzawienia. Bez zbadania każdego oka osobno rodzice mogą nie zauważyć różnicy w ostrości widzenia.
Czy oko niedowidzące zawsze wygląda inaczej?
Nie. Oko niedowidzące często wygląda zupełnie prawidłowo. Może być ustawione tak samo jak drugie oko i nie wykazywać widocznych zmian.
Z tego powodu prawidłowy wygląd oczu nie pozwala wykluczyć niedowidzenia. Rozpoznanie wymaga badania ostrości widzenia każdego oka oddzielnie oraz oceny możliwej przyczyny problemu.
Kiedy objawy wymagają pilnej konsultacji?
Szybkiego kontaktu z okulistą wymagają między innymi:
- biała lub szara źrenica,
- nieprawidłowy odblask widoczny na zdjęciach,
- zmętnienie widoczne w obrębie oka,
- powieka zasłaniająca źrenicę,
- nagłe pojawienie się zeza,
- nagłe pogorszenie widzenia,
- uraz oka,
- silny ból lub wyraźne zaczerwienienie oka.
Objawy te mogą mieć różne przyczyny i nie zawsze oznaczają niedowidzenie. Wymagają jednak oceny lekarskiej, ponieważ niektóre schorzenia oczu u dzieci powinny być rozpoznane i leczone możliwie szybko.
Jak rozpoznaje się niedowidzenie?
Wywiad z rodzicem i ocena widzenia dziecka
Badanie rozpoczyna się od rozmowy z rodzicem. Specjalista może zapytać o rozwój dziecka, zaobserwowane objawy, wcześniejsze wyniki badań, stosowane okulary oraz występowanie zeza, niedowidzenia i wad wzroku w rodzinie.
Zakres badania jest dostosowywany do wieku i możliwości współpracy dziecka. U niemowląt i małych dzieci wykorzystuje się inne metody niż u dzieci, które rozpoznają symbole lub litery.
Badanie ostrości widzenia każdego oka osobno
Jednym z najważniejszych elementów diagnostyki jest ocena widzenia w każdym oku oddzielnie. U dzieci współpracujących można wykorzystać tablice z obrazkami, symbolami albo literami.
U młodszych dzieci specjalista może oceniać między innymi reakcję na zasłanianie oka, zdolność utrzymywania spojrzenia na przedmiocie oraz sposób podążania wzrokiem za poruszającym się obiektem. Wyniki interpretuje się z uwzględnieniem wieku dziecka.
Ocena wady wzroku, ustawienia oczu i widzenia obuocznego
W zależności od wskazań badanie może obejmować:
- ocenę ostrości widzenia,
- pomiar wady wzroku,
- ocenę ustawienia i ruchomości oczu,
- testy zasłaniania oczu,
- ocenę widzenia przestrzennego i obuocznego,
- badanie przedniego i tylnego odcinka oka,
- ocenę, czy występuje choroba ograniczająca widzenie.
Dokładne badanie pozwala nie tylko rozpoznać niedowidzenie, ale także ustalić jego prawdopodobną przyczynę. W BiN-Med dostępna jest okulistyka dziecięca obejmująca diagnostykę wzroku dzieci w różnym wieku.
Znaczenie badania po zastosowaniu kropli
U dzieci często wykonuje się badanie refrakcji po zastosowaniu kropli, które czasowo ograniczają akomodację i rozszerzają źrenice. Pozwala to dokładniej określić wadę wzroku, która bez zastosowania kropli mogłaby zostać częściowo zamaskowana przez silną zdolność oka dziecka do ustawiania ostrości.
Rodzic powinien otrzymać informację o możliwym czasowym pogorszeniu widzenia z bliska i większej wrażliwości na światło po badaniu. Rodzaj preparatu i zakres badania ustala lekarz.
Dlaczego wczesna diagnostyka jest ważna?
Im wcześniej zostanie rozpoznana przyczyna niewyraźnego obrazu, tym wcześniej można rozpocząć leczenie i stworzyć warunki do prawidłowego rozwoju widzenia.
Nie oznacza to jednak, że u starszego dziecka nie warto podejmować diagnostyki. W każdym wieku decyzję o możliwym leczeniu powinno poprzedzać pełne badanie. Efekty zależą od indywidualnej sytuacji, a nie wyłącznie od daty urodzenia pacjenta.
Metody leczenia niedowidzenia u dzieci
Leczenie dobiera się do przyczyny i głębokości niedowidzenia, wieku dziecka, dotychczasowego postępowania oraz wyników badań kontrolnych. Nie każda metoda jest potrzebna u każdego pacjenta.
Korekcja okularowa i leczenie przyczyny niedowidzenia
Pierwszym etapem jest często prawidłowe wyrównanie wady wzroku. Dziecko powinno nosić okulary zgodnie z zaleceniem specjalisty. U części pacjentów sama regularnie stosowana korekcja pozwala uzyskać poprawę ostrości widzenia.
Jeżeli przyczyną niedowidzenia jest zaćma, opadanie powieki albo inna przeszkoda ograniczająca widzenie, konieczne może być leczenie podstawowego problemu. Jego rodzaj i termin ustala okulista.
Przy współistniejącym zezie plan postępowania może obejmować okulary, leczenie niedowidzenia, korekcję pryzmatyczną, postępowanie ortoptyczne lub kwalifikację do operacji. Zakres leczenia wad wzroku i zeza u dzieci zawsze powinien wynikać z indywidualnego rozpoznania.
Zasłanianie lepiej widzącego oka
Zasłanianie lepiej widzącego oka jest jedną z metod leczenia niedowidzenia. Jego celem jest zwiększenie wykorzystywania oka niedowidzącego i pobudzenie rozwoju odpowiedzialnych za widzenie połączeń w układzie wzrokowym.
Najczęściej stosuje się przeznaczony do tego plaster zakładany zgodnie z zaleceniem specjalisty. Liczba godzin zasłaniania zależy między innymi od wieku dziecka, ostrości widzenia w obu oczach, głębokości niedowidzenia i reakcji na leczenie.
Nie należy samodzielnie rozpoczynać zasłaniania ani zmieniać zaleconego czasu. Zbyt intensywne lub niewłaściwie kontrolowane zasłanianie może pogorszyć widzenie w oku wcześniej lepiej widzącym.
Atropina i farmakologiczna penalizacja
W wybranych przypadkach lekarz może rozważyć farmakologiczną penalizację lepiej widzącego oka. Polega ona na czasowym osłabieniu komfortu widzenia okiem dominującym, aby pobudzić pracę oka niedowidzącego. Szczegóły takiego postępowania zawsze ustala lekarz.
Farmakologiczna penalizacja może powodować działania niepożądane, dlatego powinna być stosowana wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza. Rodzic nie powinien samodzielnie zastępować plastra leczeniem farmakologicznym ani zmieniać schematu zaleconego przez specjalistę.
Kiedy elementem postępowania mogą być ćwiczenia ortoptyczne?
Ćwiczenia ortoptyczne nie są podstawowym ani wystarczającym leczeniem każdego przypadku niedowidzenia. Mogą zostać zalecone jako element szerszego postępowania, szczególnie gdy u dziecka występują również problemy z widzeniem obuocznym, ustawieniem oczu albo koordynacją ruchów oczu.
Zakres ćwiczeń powinien wynikać z badania. Ortoptysta może ocenić funkcje widzenia obuocznego i, jeżeli istnieją wskazania, opracować indywidualny plan postępowania.
Przypadkowe ćwiczenia znalezione w internecie nie zastępują diagnostyki, prawidłowej korekcji wady wzroku, zasłaniania ani leczenia przyczyny niedowidzenia.
Jak długo może trwać leczenie niedowidzenia?
Nie ma jednego czasu leczenia właściwego dla wszystkich dzieci. Terapia może trwać kilka miesięcy, a w niektórych przypadkach dłużej. Zależy to między innymi od:
- przyczyny niedowidzenia,
- wieku dziecka,
- różnicy ostrości widzenia między oczami,
- współistnienia zeza lub choroby oka,
- regularności noszenia okularów i plastra,
- reakcji na dotychczasowe leczenie.
Plan może zmieniać się wraz z poprawą widzenia. Zmniejszenie czasu zasłaniania albo zakończenie leczenia powinno odbywać się pod kontrolą specjalisty.
Wizyty kontrolne i ocena postępów dziecka
Podczas wizyt kontrolnych ocenia się ostrość widzenia każdego oka i porównuje ją z poprzednimi wynikami. W zależności od rozpoznania sprawdzane mogą być również wada wzroku, ustawienie oczu i widzenie obuoczne.
Kontrole pozwalają ocenić, czy zastosowana metoda przynosi poprawę, czy dziecko stosuje się do zaleceń i czy nie pojawiają się niepożądane efekty leczenia. Na tej podstawie specjalista może pozostawić dotychczasowy schemat, zmienić go albo zaplanować dalszą diagnostykę.
Zasłanianie oka u dziecka – praktyczne wskazówki dla rodziców
Jak pomóc dziecku zaakceptować plaster?
Pierwsze dni zasłaniania mogą być trudne. Po zaklejeniu lepiej widzącego oka dziecko zaczyna korzystać z oka, którym widzi słabiej, dlatego może protestować lub próbować zdejmować plaster.
Warto spokojnie wyjaśnić cel leczenia językiem dopasowanym do wieku dziecka. Pomocne może być:
- pozwolenie dziecku na wybór wzoru plastra,
- zakładanie plastra o podobnej porze,
- połączenie zasłaniania z lubianą czynnością,
- wykorzystanie kalendarza i naklejek do zaznaczania kolejnych dni,
- chwalenie wysiłku i systematyczności.
Zasłanianie można połączyć z rysowaniem, układaniem klocków, czytaniem albo inną bezpieczną aktywnością dobraną do wieku dziecka i zaleceń specjalisty. Rodzaj zajęcia warto dopasować do wieku i możliwości dziecka.
Jak wspierać systematyczność leczenia?
Regularność ma duże znaczenie, ale nie powinna opierać się na straszeniu dziecka. Lepiej włączyć zakładanie plastra do przewidywalnej codziennej rutyny.
Jeżeli dziecko często zdejmuje plaster albo zdecydowanie odmawia jego noszenia, warto powiedzieć o tym podczas wizyty. Specjalista może pomóc znaleźć przyczynę trudności i ocenić, czy należy zmienić sposób postępowania.
Dlaczego nie należy samodzielnie zmieniać czasu zasłaniania?
Czas zasłaniania jest ustalany na podstawie wyniku badania. Skracanie go może ograniczyć efekty terapii, natomiast niekontrolowane wydłużanie zwiększa ryzyko pogorszenia widzenia w drugim oku.
Jeżeli rodzic zapomniał założyć plaster, dziecko było chore albo przez kilka dni nie tolerowało leczenia, nie należy samodzielnie nadrabiać pominiętych godzin. Najbezpieczniej skonsultować dalsze postępowanie z osobą prowadzącą leczenie.
Co zrobić w przypadku podrażnienia skóry?
Delikatne zaczerwienienie może pojawić się po zdjęciu plastra, szczególnie u dzieci z wrażliwą skórą. Pomocne może być łagodne zdejmowanie plastra, zmienianie kierunku jego przyklejania i wypróbowanie innego rodzaju plastra po konsultacji ze specjalistą.
Nie należy nakładać tłustego kremu bezpośrednio przed przyklejeniem plastra ani stosować preparatów w pobliżu oka bez upewnienia się, że są odpowiednie dla dziecka.
Silne zaczerwienienie, obrzęk, uszkodzenie skóry albo utrzymujące się podrażnienie należy skonsultować z lekarzem. Nie należy samodzielnie zastępować plastra leczeniem farmakologicznym, ponieważ decyzja o zmianie metody wymaga kwalifikacji medycznej.
Jak przygotować się do wizyty kontrolnej?
Przed kontrolą warto zanotować:
- ile godzin dziennie dziecko rzeczywiście nosiło plaster,
- czy regularnie zakładało okulary,
- czy próbowało podglądać albo zdejmować plaster,
- czy pojawiły się podrażnienia skóry,
- czy rodzice zauważyli zmianę w sposobie patrzenia,
- czy wystąpiły nowe objawy,
- jakie trudności pojawiły się podczas leczenia.
Takie informacje ułatwiają ocenę postępów i dobranie kolejnego etapu postępowania.
Najczęściej zadawane pytania
Czy leniwe oko zawsze jest widoczne?
Nie. Oko niedowidzące często wygląda prawidłowo i może być ustawione tak samo jak drugie. Problem może zostać wykryty dopiero podczas badania ostrości widzenia każdego oka osobno.
Czy niedowidzenie i zez oznaczają to samo?
Nie. Zez jest zaburzeniem ustawienia oczu, natomiast niedowidzenie oznacza obniżoną ostrość widzenia wynikającą z nieprawidłowego rozwoju funkcji wzrokowych. Zez może być przyczyną niedowidzenia, ale oba problemy nie zawsze występują razem.
Czy niedowidzenie może występować w obu oczach?
Tak, chociaż zdarza się to rzadziej. Obustronne niedowidzenie może rozwinąć się między innymi u dziecka z wysoką, nieskorygowaną wadą wzroku w obu oczach.
Czy same okulary mogą poprawić widzenie?
Tak, u części dzieci prawidłowo dobrane i regularnie noszone okulary mogą przynieść istotną poprawę. U innych pacjentów potrzebne jest dodatkowe leczenie, na przykład zasłanianie lepiej widzącego oka. Decyzja zależy od przyczyny i głębokości niedowidzenia.
Czy każde dziecko z niedowidzeniem musi zasłaniać oko?
Nie. Niektórym dzieciom początkowo wystarcza prawidłowa korekcja i obserwacja reakcji na leczenie. W innych przypadkach specjalista może zalecić plaster, farmakologiczną penalizację albo leczenie przyczyny ograniczającej widzenie.
Ile godzin dziennie dziecko powinno nosić plaster?
Nie ma jednej liczby godzin odpowiedniej dla wszystkich dzieci. Schemat zasłaniania zależy od wyniku badania i powinien być zapisany przez specjalistę prowadzącego leczenie. Rodzic nie powinien samodzielnie skracać ani wydłużać zaleconego czasu.
Czy niedowidzenie można leczyć u starszego dziecka?
Tak, także starsze dzieci mogą uzyskać poprawę widzenia. Możliwości leczenia są jednak indywidualne i zależą od przyczyny niedowidzenia, wcześniejszego postępowania oraz reakcji układu wzrokowego. Nie należy rezygnować z diagnostyki wyłącznie z powodu wieku dziecka.
Czy po zakończeniu leczenia niedowidzenie może powrócić?
U części dzieci po zakończeniu leczenia może dojść do ponownego pogorszenia widzenia. Z tego powodu potrzebne są wizyty kontrolne, a odstawianie plastra lub zmniejszanie czasu zasłaniania powinno odbywać się zgodnie z zaleceniem specjalisty.
Kiedy warto umówić dziecko na badanie wzroku?
Badanie warto umówić, gdy dziecko zezuje, przymyka jedno oko, przechyla głowę, ma trudności z oceną odległości albo uzyskało nieprawidłowy wynik badania przesiewowego. Konsultacja jest również wskazana, gdy u dziecka stwierdzono dużą wadę wzroku lub wyraźną różnicę wady między oczami.
Brak widocznych objawów nie wyklucza niedowidzenia. Dziecko może sprawnie posługiwać się lepiej widzącym okiem, dlatego problem bywa rozpoznawany dopiero podczas badania.
W Centrum Okulistycznym BiN-Med w Gdyni Redłowie można umówić dziecko na ocenę ostrości widzenia, wady wzroku, ustawienia oczu i innych funkcji wzrokowych. Na podstawie wyniku badania specjalista może zaproponować dalszą diagnostykę oraz indywidualne postępowanie.
